Μάνος Ελευθερίου: Ο ποιητής της Σύρου και η ζωή του από την αρχή μέχρι το τέλος

 Ποιητής, στιχουργός αγαπημένων και διάσημων τραγουδιών, συγγραφέας επιτυχημένων ιστορικών μυθιστορημάτων με επίκεντρο το μουσικό θέατρο της Σύρου και επιμελητής πολλών έργων για τον πολιτισμό του γενέθλιου τόπου του, της Ερμούπολης και της Σύρου (από λευκώματα μέχρι λογοτεχνικές ανθολογίες και χρονικά), ο Μάνος Ελευθερίου έφυγε από τη ζωή το 2018, σε ηλικία 80 ετών, αλλά ο λόγος του επανέρχεται τώρα ολοζώντανος και ακμαίος, για να μας υπενθυμίσει τη μακρά του πορεία στη λογοτεχνία και τη μουσική, χάρη στο βιβλίο «Μαλαματένια λόγια», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Το βιβλίο αποτελεί μια αυτοβιογραφική αφήγηση εφ’ όλης της ύλης και αποτελείται από σειρά συνομιλιών τις οποίες είχε ο Ελευθερίου με τον Σπύρο Αραβανή και τον Ηρακλή Οικονόμου μεταξύ 2010 και 2013 στο σπίτι του στο Ψυχικό (συναντιούνταν κάθε Κυριακή πρωί). Η έκδοση περιλαμβάνει επίσης ανέκδοτο αρχειακό υλικό, με σελίδες γραμμένες από τον ίδιο και φωτογραφίες, καθώς κι ένα παράρτημα με επιλεγμένα κομμάτια από τα ημερολόγιά του. Με ζεστή, άμεση φωνή, η οποία όμως αποφεύγει προσεκτικά οποιαδήποτε αισθηματολογία και απομακρύνεται ευθύς εξαρχής από τον οποιονδήποτε ναρκισσισμό, ο Ελευθερίου ξεδιπλώνει για λογαριασμό των δύο φίλων και συνεργατών του όσα τα κομμάτια του βίου του προσδιόρισαν τη διαδρομή και την ταυτότητά του: από τα παιδική ηλικία στην Ερμούπολη και τα αρχικά, διερευνητικά βήματα στην ποίηση και στο τραγούδι μέχρι τις κατοπινές γνωριμίες με συνθέτες και ερμηνευτές, αλλά και ως την εποχή των μεγάλων κυκλοφοριακών επιτυχιών των μυθιστορημάτων τα οποία ξεκίνησε να δημοσιεύει όταν είχε μπει πια στην καλλιτεχνική και την ηλικιακή του ωριμότητα.

Μιλώντας για τους άπειρους στίχους που έγραψε, δίνοντας κομμάτια στους πιο διαφορετικούς συνθέτες και ερμηνευτές, ο Ελευθερίου ανοίγει μιαν εντυπωσιακή βεντάλια: τη βεντάλια του ελληνικού τραγουδιού από τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 μέχρι τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης αλλά και ως τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Οι πάντες παρελαύνουν από εδώ: Μίκης Θεοδωράκης, Μάνος Χατζιδάκις, Κώστας Καπνίσης, Χρήστος Λεοντής, Δήμος Μούτσης, Σταύρος Κουγιουμτζής, Γιάννης Μαρκόπουλος, αλλά και Νινή Ζαχά, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Στέλιος Καζαντζίδης, Βίκυ Μοσχολιού και Σωτηρία Μπέλλου.

Το τραγούδι έχει την τιμητική του στις εξομολογήσεις του Μάνου Ελευθερίου, δεν λείπουν, όμως, από την αφήγησή του και οι παραπομπές στη λογοτεχνία, όπου άλλοτε ανακαλεί τον τρόπο με τον οποίο υποδέχθηκε η κριτική τις παρθενικές του επιδόσεις στην ποίηση και στο διήγημα και άλλοτε καταθέτει τις σκέψεις του για το τι μπορεί να επιδιώκει και να επιζητεί κανείς γράφοντας θέατρο ή μυθιστόρημα. Από κοντά και οι επιδράσεις ή οι αναγνωστικές αγάπες - χωρίς σειρά και τάξη, όπως ανεβαίνουν συνειρμικά στη μνήμη τα λατρευτά ονόματα: από Άγγελο Σικελιανό, Γιώργο Σεφέρη, Κωστή Παλαμά, Γιάννη Ρίτσο, Κ.Π. Καβάφη, Διονύσιο Σολωμό, Νικηφόρο Βρεττάκο και Οδυσσέα Ελύτη μέχρι Τόμας Μαν και Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι.

Κάπου εδώ θα βρούμε και τη γοητεία που άσκησε, πριν από τη δικτατορία των συνταγματαρχών του 1967, στον νεαρό Μάνο το περιοδικό της Αριστεράς «Επιθεώρηση τέχνης», όταν μεσουρανούσε στα ζητήματα του πολιτισμού, προωθώντας κρίσιμες συζητήσεις για την τέχνη στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Και δίπλα στην «Επιθεώρηση τέχνης», η θητεία στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, η γνωριμία με τον Άγγελο Τερζάκη (έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς παράγοντες της Γενιάς του 1930), καθώς και η φάση της στρατιωτικής θητείας και της γραφικής εργασίας την οποία αναλαμβάνει εκεί ο άρτι στρατευμένος. Ο Ελευθερίου αναφέρεται επίσης δια μακρών στην περίοδο της χούντας, μεταδίδοντας κάτι από τον παλμό όλων εκείνων οι οποίοι βιάζονταν να απαλλαγούν από τη σκοτεινή παρουσία της, περιπλανιέται στη Μεταπολίτευση και φτάνει μέχρι και τις ημέρες μας, χωρίς να παραμερίζει ή να ξεχνά ποτέ την ποίηση, η οποία (ας μην το ξεχάσουμε ποτέ κι εμείς από τη μεριά μας) τον τρέφει από την αρχή μέχρι το τέλος - ό,τι κι αν σκεφτεί, ό,τι κι αν νιώσει, ό,τι κι αν πρόκειται να κάνει ή να κοιτάξει.

Σελιδοδείκτης | Ο Ζωγράφος του Μπελογιάννη | Nίκος Δαββέτας

Γράφει η Μαρίνα Καρτελιά.

Σαν σήμερα, το 1952, γύρω στις 4 τα ξημερώματα, εκτελέστηκε ο Νίκος Μπελογιάννης, ο άνθρωπος με το Γαρύφαλλο.

To βιβλίο αυτό, με βρήκε με τη βοήθεια ενός άλλου βιβλίου. ΄Εχω συνηθίσει πια, αυτό μου συμβαίνει περίπου δυο χρόνια τώρα. Το εντυπωσιακό είναι ότι το βιβλίο που με οδήγησε στο "Ζωγράφο του Μπελογιάννη" του Νίκου Δαββέτα, που αυτοσυστήνεται ως πολιτικό νουάρ μυθιστόρημα, ήταν ένα άλλο αξιολογότατο - ιστορικό από μια άποψη θα το χαρακτήριζα - μυθιστόρημα, το Τυχερό. Στο οποίο μεγάλο μέρος της ιστορίας εκτυλίσσεται στο χωριό Μπελογιάννης. "Παντού τα πάντα" ξανά.


Είμαι πολύ προσεκτική με τους χαρακτηρισμούς των ειδών, μιας κι έχω μελετήσει ακριβώς τι είναι το κάθε είδος και τι περιμένει, και πρέπει να περιμένει κυρίως, ο αναγνώστης. "Ο Ζωγράφος του Μπελογιάννη" είναι όλα όσα δεν περίμενε.


Και εξηγούμαι : Η σημερινή μέρα είναι μια μέρα μνήμης, αυτή της επετείου της εκτέλεσης του Νίκου Μπελογιάννη. Και ο συγγραφέας Νίκος Δαββέτας ασχολείται στο μυθιστόρημά του με την πιο συμβολική εικόνα, την τελευταία που έχουμε από την προσωπικότητα αυτή, τον ΄Ανθρωπο με το Γαρύφαλλο, το σχετικό σκίτσο του Πικάσο.


Η πλοκή του μυθιστορήματος τοποθετείται στο Παρίσι, στην Αθήνα, και στις Βρυξέλλες λίγο. Ο βασικός καμβάς του στήνεται γύρω απ΄τη δολοφονία του νονού της βασικής ηρωίδας Ντενίς, του Αντωνέν Καμιλλό, ΄Ελληνα συγγραφέα που ζει στο Παρίσι την εποχή που ο Πικάσσο ζωγραφίζει το διάσημο σκίτσο. Το γαϊτανάκι του νουάρ αφηγήματος και της ατμόσφαιρας στέκεται και πλέκεται αρμονικά, στην αναζήτηση ενός εκτιμητή στον οποίο προστρέχει η Ντενίς προκειμένου να βρεθεί η αλήθεια. Είναι ή όχι πλαστό το σκίτσο που είχε στην κατοχή του ο νονός της; Κι αν ναι, ποιος το θέλει και γιατί τον σκότωσε;


Ο συγγραφέας υπηρετεί την κεντημένη αφήγηση, το γρήγορο ρυθμό, το μυστήριο και τους χαρακτήρες, σαν αυτούς που κανείς περιμένει να βρει σ΄ένα αστυνομικό νουάρ μυθιστόρημα. Εκείνο που δεν περιμένει, είναι αυτό που τελικά συμβαίνει. Καταφέρνει να συνδέσει μια κατά τα άλλα πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία με το ιστορικό πλαίσιο και την αποτύπωση της προσωπικότητας του Νίκου Μπελογιάννη. Δεν φτιάχνει μια αγιογραφία. Θα μπορούσε, έχει την επάρκεια, συγγραφική ή δημοσιογραφική ή και τα δυο, να συγγράφει μια ιστορική βιογραφία, ή ένα αμιγώς ιστορικό βιβλίο. Ακόμα κι ένα ιστορικό μυθιστόρημα.


Πολύ σοφά, και πολύ χρήσιμα για μας, δεν το κάνει. Αντ΄αυτού, καταφέρνει να διηγηθεί την ιστορία του Νίκου Μπελογιάννη, ως επαναστάτη και ως ανθρώπου. Με τρόπο υποδόριο, στο arriere plan, θα λέγαμε, ή έστω παράλληλα, καταγράφει το ιστορικό πλαίσιο της εποχής και αφηγείται τη ζωή του, τον αγώνα του, το τέλος του, όχι με την κοφτερή ματιά του ιστορικού, αλλά με την προσωπική ματιά του συγγραφέα.


Μας δίνει έτσι, όλα τα στοιχεία για το βίο του, χωρίς να είναι μια διδακτική απεικόνιση, ή το χειρότερο, μια βαρετή καταγραφή της ζωής του. Σκιαγραφεί πέρα απ΄τον επαναστάτη, τον άνθρωπο Μπελογιάννη, μου θύμισε ως αύρα τον τρόπο που η Διδώ Σωτηρίου μιλούσε γι΄αυτόν. Είναι μια τίμια αφήγηση, όχι χωρίς προσωπικά στοιχεία καλά όμως κρυμμένα, που μας κεντρίζει να προσεγγίσουμε κι εμείς με ουσία την προσωπικότητα αυτή.


Η εικαστική διάσταση του θέματος, ο χώρος της Τέχνης, η προσωπικότητα του Πικάσο και στοιχεία για τη ζωή του δίνονται ακόμα, επιβεβαιώνοντας την εμφανή από την Εβραία Νύφη επίσης, αγάπη του συγγραφέα για την Τέχνη γενικά και συγκεκριμένα για τα εικαστικά, για τα οποία επίσης ερευνά ενδελεχώς και χρησιμοποιεί το υλικό στα βιβλία του με ξεχωριστή μαεστρία.


Το βιβλίο αυτό με ταξίδεψε, με συγκίνησε, μου έμαθε ακόμα κάτι. Νομίζω η επιτυχία του έγκειται ότι θα μπορούσε τα ίδια να πει κι ένας έφηβος που θα το διαβάσει, ή ένας ενήλικας μόλις γεννημένος στον παρόντα αιώνα. Και να του φανεί προσιτό κάτι τόσο συνταρακτικό. Και να τον αφορά μια ιστορία και μια προσωπικότητα του προηγούμενου αιώνα. Αυτό είναι το κέρδος.


Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει επίμετρο "Τα γεγονότα πριν το μύθο" της Ελένης Πασχαλούδη, όπου δίνονται επιμελημένα όλες οι πληροφορίες. για το ιστορικό πλαίσιο.


Η ιστορική μνήμη είναι κάτι που καλλιεργείται ως αρχή. Επικρατεί ως θέση στη ζωή του ανθρώπου με συγκεκριμένους τρόπους. Διαπλάθει την ταυτότητά του και τον οδηγεί, τον πάει παραπέρα, διευρύνει τη σκέψη του. Σ΄αυτό πιστεύω ότι συμβάλλει απλά και χωρίς τυμπανοκρουσίες αυτό το βιβλίο. Γραμμένο έτσι τίμια και μεστά, τιμάει τη μνήμη ενός σπουδαίου ανθρώπου, και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης. Γιατί όπως λέει κι ο ίδιος ο Νίκος Δαββέτας 

"οι άνθρωποι μονάχα όταν πεθαίνουν αποκτούν το πραγματικό τους βάρος. 

Και το αποκτούν μέσα μας".

Και συμπληρώνει με μια ρήση του Ουγκώ που δεν θα σας την αποκαλύψω. Θα τη βρείτε στο τέλος του βιβλίου. Σας παροτρύνω ειλικρινά να το αγοράσετε σήμερα. ΄Ισως να προβείτε  κι εσείς έτσι σε μια πράξη πολιτική . Νουάρ. Πάντως, επαναστατική.

Ο Ζωγράφος του Μπελογιάννη, Νίκος Δαββέτας, Εκδόσεις Μεταίχμιο.