Ημέρα Μνήμης Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος
Ξεκινάει και φέτος η ενεργοποίηση της Μνήμης, όπως κάθε χρόνο από το Pause.
Μέχρι καταληκτική ημερομηνία, 27 Ιανουαρίου 2021, Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος, θέσαμε το χρονομέτρο της αντίστροφης μέτρησης ήδη, και θα τιμήσουμε, θα μάθουμε. Προπάντων, θα θυμηθούμε. Ξανά και ξανά.
που θα είναι διαδικτυακή και μπορείτε να εγγραφείτε και να ορίσετε υπενθύμιση, αν και όλοι θυμόμαστε, φέτος περισσότερο από ποτέ. Φέτος πιο δυνατά από ποτέ.
Ο Σελιδοδείκτης θα βαδίσει προς την ημέρα αυτή με βιβλία. Κάθε μέρα και ένα βιβλίο, καθώς η γνώση για τα γεγονότα του Ολοκαυτώματος και τη σύνδεσή του με τη σημερινή ζοφερή πραγματικότητα είναι καθοριστικής σημασίας για το προχώρημα της πανανθρώπινης κοινωνίας, για την αφύπνιση της συλλογικής συνείδησης.
Το βλέμμα μας θα είναι ιδιαίτερα στραμμένο φέτος στη Θεσσαλονίκη, Μητέρα του Ισραήλ, της οποία ο πληθυσμός αποδεκατίστηκε με την εξόντωση
44.000 Ελλήνων Εβραίων,
στα στρατόπεδα συγκέντρωσης , του μεγαλύτερου δηλαδή μέρους του πληθυσμού της το 1943. (συνολικά από την Ελλάδα γύρω στις 60.000 ΄Ελληνες Εβραίοι θανατώθηκαν).
Δεν θα ξεχάσουμε ποτέ, δεν θα σιωπήσουμε ποτέ. Εγγραφές στον παρακάτω σύνδεσμο:
Στις σελίδες μας επίσης, με το #weremember στην αναζήτηση, μπορείτε να βρείτε σχετικό υλικό και άρθρα από προηγούμενες χρονιές.
΄Αρχισα να ακούω το cd που κυκλοφορεί με τη φροντίδα και την καινοτόμα τόλμη των εκδόσεων IANOS με το πού το πήρα στα χέρια μου. Αμέσως μετά το unboxing. Η μια φωνή ήταν άλλοτε μικρού κοριτσιού, άλλοτε σκερτσόζας γυναίκας. Είχαν όλο το κρυφό ταμπεραμέντο, κουβαλημένο στους αιώνες, ζυμωμένο στις γειτονιές και στα γκέτο. Είχαν όλο το τραύμα και ταυτόχρονα έκλειναν πονηρά το μάτι στην Ιστορία, λέγοντας χωρίς λόγια: "Εδώ είμαστε". Η ατμόσφαιρα είχε το εν τη γενέσει στοιχείο μιας μουσικής πραγματικότητας. Με την έννοια, ότι καθώς ξετυλίγονταν οι μελωδίες, με την εισαγωγή να μπαίνει με τη φωνή του Αλμπέρτου Ναρ, έγραφε ήδη μια μουσική ιστορία, αυτή που το cd έτσι φτιαγμένο, απλά, a capella, πραγματικά προοριζόταν να εγκαθιδρύσει. Για πρώτη φορά, δυο "Σαλονικάι", που στα εβραϊκά πάει να πει άντρας ρωμαλέος κι εύστροφος, ενώνονται στο Χωροχρόνο και αναφωνούν δίγλωσσα, στα ελληνικά και στα λαντίνο, - όπως στο ομώνυμο διήγημα- , "Αλεβάντα Τζάκο, Σήκω επάνω Τζάκο!", περιηγούμενοι ίδια όπως εκείνος ο ήρωας, τη Σαλονίκη που σώνει η μνήμη. Το αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ, είναι όπως διαβάζουμε εκτενές και αυτό το εγχείρημα εμφανίζει μόνο ένα μικρό απόσπασμά του. Είναι αρκετό όμως να διαπιστώσουμε την κατανυκτική προσοχή με την οποία συλλέχθηκε και διασώθηκε ένα μεγάλο κομμάτι ανομολόγητου πολιτισμού της πόλης της Θεσσαλονίκης, με τα τραγούδια ερμηνευμένα στην ισπανικοεβραϊκή διάλεκτο Λαντίνο, αλλά τόσο ζυμωμένα στην ελληνική καθημερινότητα, στη μουσική πραγματικότητά της Ελλάδας ως και στις μέρες μας, που πια την πλειοψηφία των τραγουδιών την ξέρουμε, την έχουμε τραγουδήσει, βιώσει κλάψει όλοι μας. Το γελεκάκι, για παράδειγμα, που περιέχεται σ΄αυτό το θησαύρισμα, το τραγουδούσε όπως μου έλεγαν, η Σμυρνιά γιαγιά μου στον συμπατριώτη της παππού μου, για να του φτιάξει τη μέρα και είναι βίωμα και αγαπημένο και σε μένα. Η επιλογή επίσης των τραγουδιών, που έγινε από τον Λέοντα Ναρ, έχει όλο το σεβασμό στην αποτύπωση της βιωμένης καθημερινότητας στην οποία ανατράφηκε ο ίδιος και ο πατέρας του, όπως και το σύνολο σχεδόν των κατοίκων της εποχής που γράφτηκαν και τραγουδήθηκαν στις γειτονιές της Θεσσαλονίκης τα σεφαραδίτικα τραγούδια. Εδώ είναι όλα, η γλύκα, τα γλέντια, το μεράκι, ο ξεριζωμός, το συναίσθημα, η απώλεια. Είναι παρούσα μέσω των τραγουδιών η κουλτούρα της πόλης, ο τρόπος που διασκέδαζαν, η καθημερινή μάχη για επιβίωση, η τιμιότητα, στοιχεία αμιγώς ενσωματωμένα στην κουλτούρα της ελληνικής κοινωνίας συνολικά ως σήμερα. Στην εισαγωγή που υπογράφει ο ίδιος, αυτό ξεδιπλώνεται ευκρινέστατα. Διαβάζοντας τα κείμενα του βιβλίου, με τον πρόλογο του Νίκου Ορδουλίδη,μπαίνουμε στο ιστορικό πλαίσιο και αντιλαμβανόμαστε πόσο συντaρακτικό είναι αυτό στο σήμερα. Η εκπληκτική μας συνάφεια με τα τραγούδια αυτά, ως κληρονομιά, παράδοση και βίωμα. Γιατί στην παράδοση, όπως λέει κι ο ποιητής, παραδίδεις, δεν παραλαμβάνεις απ΄αυτή. Καθώς λοιπόν άρχισαν να σκάνε απ΄τις μελωδίες, πρόσωπα του μουσικού καμβά της Σαλονίκης, οι άνθρωποί της, οι μουσικοί της, οι συνήθειες, οι καημοί, η ανδρική φωνή σε έφτανε μέσα από μια ιδιαίτερη χροιά, πότε με ροπή προς τον ψαλμό, πότε προς το ρεμπέτικο τραγούδι, αποτυπώνοντας ακόμη μια φορά αυτό που αποτελούσε τη μουσική πραγματικότητα των σεφαραδίτικων τραγουδιών έτσι όπως ήταν ζωή για τους ανθρώπους. Γι΄αυτό έχουν την ικανότητα, εξαιρετικά αβίαστα όσο και αστραπιαία, να μας μεταφέρουν εκεί, στην εποχή, στην πραγματικότητα, στην καθημερινότητα, μας μεταδίδουν το ακριβές κλίμα της ζωής. Και αποδεικνύουν χωρίς λόγια την αλήθεια που ξέραμε όλοι: Καμία εκτόπιση, κανένας ξεριζωμός καμιά μαζική εξόντωση δεν είναι ικανή να συλήσει τη μνήμη. Να εμποδίσει την παράδοση να ενσωματωθεί και να συνεχιστεί στην φιλόξενη αγκαλιά της Πατρίδας που στέκει μακριά από συμφέροντα, συσχετισμούς και συγκυρίες. Η μεροκαματιάρισσα ψυχή των τραγουδιών ζεσταίνεται σε κόρφους μικρασιάτικους, κατεβαίνει πρόσφυγας από τη Σαλονίκη και κοιμάται στα προσφυγικά ντιβάνια της Νέας Φιλαδέλφειας, ξυπνάει με τούρκικο καφέ και τραγουδιέται στα προσφυγικά χείλη ζευγαριών τα πρωινά δίπλα στο αγιόκλημα. Κλαίει για το τραύμα και θρηνεί αξιοπρεπώς την απώλεια. Γίνεται βίωμα των παιδιών που γεννιούνται εδώ, που δεν έζησαν προσφυγιά, Ολοκαύτωμα, χριστιανόπουλα, εβραιόπουλα, όλα ελληνόπουλα, καταλήγουν σε μια κασέτα.
Και στα '20, μετά τον κορονοϊό, τρυπούν με φροντίδα σε ένα διάφανο πορτάκι ως ψηφιακός δίσκος, για να φέρουν ακόμη μια φορά, στους απογόνους, στους επιγόνους, στους φίλους της καλής μουσικής, δάκρυα θερμά, να ταξιδέψουν πίσω στο χρόνο στη Σαλονίκη όπως βιώθηκε από το 1492 ως το 1943, κεντήστρα, μερακλού, εργατομάνα, μα πάντα με το νου στο τραγούδι και στο γλέντι απ΄το τίποτε, εκ των ενόντων που λένε σήμερα.
Εκεί μας μπάζει αυτή η έκδοση με την τεκμηριωμένη απλότητά της, την ερμηνεία των τραγουδιών χωρίς τη συνοδεία οργάνων. Η αλήθεια δεν έχει ανάγκη από στόμφο ούτε βαρύγδουπο τρόπο για να ειπωθεί. Στέκει εκεί, διάφανη, μελωδική και αιώνια. Κι αντιληπτή στον κόσμο όλο ως παγκόσμια μνήμη. Ως παρακαταθήκη ζωής. Και κάνει τη Σαλονίκη, ξανά, να θυμηθεί ό,τι πάσχισαν να την κάνουν να ξεχάσει, ξεριζώνοντας μνήμες, μάρμαρα, ανθρώπους, στέκια. Μα ο πολιτισμός της πόλης δεν αφανίζεται, αενάως βρίσκει τον τρόπο και επανεμφανίζεται. Και λάμπει πάλι. Και τώρα, μ΄αυτό το βιβλίο-cd στα χέρια, η διατήρηση του εγγενούς πολιτισμού, μοιάζει, επιτέλους, απλή και εφικτή.
Ο Αλμπέρτος Ναρ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη όπου πέρασε όλη τη ζωή του. Γιός σεφαραδιτών Εβραίων, επιζώντων του Ολοκαυτώματος. Παρακολούθησε μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ και εργάστηκε ως γραμματέας της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Διηύθυνε το Κέντρο Ιστορικών Μελετών Εβραϊσμού Θεσσαλονίκης και ήταν μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του Κέντρου Ιστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης. Συνεργάστηκε με το ιστορικό περιοδικό του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος (ΚΙΣΕ) Χρονικά και αρθρογράφησε στις εφημερίδες Μακεδονία και Θεσσαλονίκη.[1] Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1985 με το βιβλίο "Οι συναγωγές της Θεσσαλονίκης. Τα τραγούδια μας", με πρόλογο του Γιώργου Ιωάννου. Τις μελέτες λαογραφικού και όχι μόνο ενδιαφέροντος, με τις οποίες επιχειρεί να φωτίσει το χαρακτήρα της Εβραϊκής κοινότητας στην ιστορική διαδρομή της, τις συνέχισε ο Ναρ και μετά το 1985, συγκεντρώνοντας το σύνολο της δουλειάς του στο βιβλίο "Κειμένη επί ακτής θαλάσσης" (1997). Αναφορά πρέπει οπωσδήποτε να γίνει και στο βιβλίο "Προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα" (1998), που κυκλοφόρησε μαζί με την Έρικα Κούνιο Αμαρίλιο. Ως πεζογράφος εμφανίστηκε επίσης το 1985 με διήγημα από το περιοδικό "Το δέντρο", αλλά συνεργάστηκε στενά και με τα περιοδικά "Παραφυάδα" και "Το τραμ" (Τρίτη διαδρομή). Κυκλοφόρησε επίσης τις συλλογές διηγημάτων : "Σε αναζήτηση ύφους" (1991, δεύτερη έκδοση το 1997 εμπλουτισμένη με πέντε ακόμα διηγήματα), και "Σαλονικάι, δηλαδή Σαλονικιός" (1999). Ήταν τακτικός συνεργάτης των εφημερίδων "Μακεδονία" και "Θεσσαλονίκη". Κείμενά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γερμανικά, ισπανικά, γαλλικά και εβραϊκά. Το 2011, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Βιβλίου Θεσσαλονίκης, μίλησαν για το έργο του Αλμπέρτου Ναρ, οι Τάσος Καλούτσας, Θωμάς Κοροβίνης, Μανόλης Ξεξάκης και Περικλής Σφυρίδης.Στις 10.5.2015, με αφορμή τα 10 χρόνια από το θάνατό του, οι εκδόσεις Νεφέλη και Ευρασία διοργάνωσαν στο πλαίσιο της 12ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκδήλωση για το έργο του με ομιλητές τους Χρίστο Ζαφείρη, Θωμά Κοροβίνη, Γιώργο Σκαμπαρδώνη και Θανάση Τριαρίδη. Υλικό από το αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ με ηχογραφήσεις σεφαραδίτικης μουσικής βρίσκεται στο ΕΛΙΑ Θεσσαλονίκης. Απόσπάσμα του γίνεται γνωστό σήμερα με την έκδοση I REMEMBER... ΘΥΜΑΜΑΙ, όπου επιζώντες του Ολοκαυτώματος τραγουδούν Σεφαραδίτικα τραγούδια. Διηγήματά του έχουν αναδημοσιευθεί σε πολλά ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά.
ΛΕΩΝ Α. ΝΑΡ
Ο Λέων Α. Ναρ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1974. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Α.Π.Θ. και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές Νεοελληνικής Φιλολογίας, Βιβλιολογίας και Διδακτικής της Λογοτεχνίας στο ίδιο Πανεπιστήμιο (2000), ενώ το 2007 αναγορεύτηκε Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας. Τον Νοέμβριο του 2015 έγινε δεκτός ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και τον Δεκέμβριο του 2017 ολοκλήρωσε την μεταδιδακτορική του έρευνα. Το 2007 εξέδωσε (σε συνεργασία με τον Γιώργο Αναστασιάδη και τον Χρήστο Ράπτη) το βιβλίο Εγώ ο εγγονός ενός Έλληνα, η Θεσσαλονίκη του Νικολά Σαρκοζί[1], (Καστανιώτης) το οποίο μεταφράστηκε και στα γαλλικά. Το 2009 εκδόθηκε το δίτομο έργο του Ναρ με τίτλο Γιωσέφ Ελιγιά, Άπαντα[2](Γαβριηλίδης), ενώ την ίδια χρονιά επιμελήθηκε το επετειακό λεύκωμα 25 χρόνια Ιανός[3]. Το 2011 κυκλοφόρησε το δίγλωσσο (σε ελληνική και αγγλική γλώσσα) βιβλίο του με τίτλο Το μέλλον του παρελθόντος, Θεσσαλονίκη 1912-2012[4] (Καπόν), (με φωτογραφίες του Γιώργη Γερόλυμπου), και η μελέτη Ισραηλίτες Βουλευτές στο Ελληνικό Κοινοβούλιο[5] που επιμελήθηκε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. Το 2014 κυκλοφόρησε το βιβλίο Το παιχνίδι της εξέδρας σχολιασμένα συνθήματα από τα ελληνικά γήπεδα[6](Μεταίχμιο). Το 2017 κυκλοφόρησε (Ευρασία) το θεατρικό έργο του "Δεν σε ξέχασα ποτέ"[7] (μαζί με cd των σεφαραδίτικων τραγουδιών της ομώνυμης παράστασης) που ανέβηκε από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος το 2017[8]. Το 2018 κυκλοφόρησε το βιβλίο Ξανά στη Σαλονίκη. Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο (1945-46)[9][10] από τις εκδόσεις Πόλις. Κείμενά του, επίσης, έχουν δημοσιευτεί σε 8 συλλογικούς τόμους. Το 2020 επιμελήθηκε μέρος από το υλικό από το αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ, με ηχογραφήσεις σεφαραδίτικης μουσικής που βρίσκεται στο ΕΛΙΑ Θεσσαλονίκης, το οποίο κυκλοφορεί και γίνεται γνωστό με την τρίγλωσση έκδοση I REMEMBER... ΘΥΜΑΜΑΙ, όπου επιζώντες του Ολοκαυτώματος τραγουδούν Σεφαραδίτικα τραγούδια (εκδόσεις IANOS).
Στο μνημείο των Εβραίων βουλευτών θυμάτων του Ολοκατυτώματος
Σαν σήμερα, τις 27 Ιανουαρίου 1945, σοβιετικά στρατεύματα καταφθάνουν στο Άουσβιτς και απελευθερώνουν περί τους 7.000 επιζώντες, όσους δηλαδή είχαν αφεθεί πίσω σαν ακατάλληλοι να συμπεριληφθούν στην εκκένωσή του και να συμμετέχουν στις «Πορείες Θανάτου». Σαν σήμερα το 2019, ο Νίκος Βούτσης, ως Πρόεδρος της Ελληνικής Βουλής, επικεφαλής της Ελληνικής Αντιπροσωπείας της Πορείας των Ζωντανών, περνάει την πόρτα του ΄Αουσβιτς. Σήμερα, ο βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ Νίκος Βούτσης, καταθέτει την Μαρτυρία του, την οποία είχα την ιδιαίτερη τιμή και χαρά να καταγράψω, στο γραφείο στη Βουλή.
Εκεί έμελλε να συναντηθούμε για να α μιλήσουμε όπως αρμόζει. Στο ήσυχο γραφείο στη Βουλή των Ελλήνων, εκεί που γράφεται η Κοινοβουλευτική Ιστορία, μια μέρα γεμάτη λιακάδα, ο Νίκος Βούτσης, ο πρώτος Πρόεδρος του Ελληνικού Κοινοβουλίου που επισκέφθηκε το ΄Αουσβιτς, με υποδέχθηκε ανάμεσα στις πάμπολλες υποχρεώσεις της μέρας και πρόθυμα μου μίλησε για την εμπειρία.
΄Ενα χρόνο ακριβώς πριν, είχα παρακολουθήσει την πορεία του ως τον τόπο του μαρτυρίου, σε παγκόσμια ζωντανή σύνδεση. Τώρα, με φωνή σταθερή αλλά φορτισμένη απ΄την ανάμνηση, καθισμένος μπροστά απ΄τον τοίχο όπου κρέμεται ο αιμάτινος πίνακας του Τσίνγκου, ξετυλίγει το νήμα του ιστορίας του αίματος.
Το βλέμμα του εστιάζει πέρα από κει που κάθομαι, σ΄ένα νοητό σημείο θάλεγες που η ματιά του αναπαράγει σε εικόνες βίντεο time lapse την ανάμνηση εκείνης της μέρας.
Κι εγώ, ήδη σε δέος για το χώρο και τη στιγμή, κρατάω την ανάσα μου και τον αφήνω να αφηγηθεί χωρίς να τον διακόψω.
"Στην περσινή μας επίσκεψη, που έγινε στο ΄Αουσβιτς με αντιπροσωπεία της Βουλής, όπου η Ελλάδα ήταν η τιμώμενη χώρα στην Πορεία των Ζωντανών, - ακριβώς επειδή ήρθε στην επιφάνεια, σαν ιστορική μνήμη και τιμή, η Εβραϊκή Κοινότητα της Θεσσαλονίκης και η δεινή και τραγική της τύχη -,
Καθώς ήμασταν εκεί, πραγματικά είναι τόσο υποβλητικό και γεμάτο μνήμες το τοπίο και τα εκθέματα στο ΄Αουσβιτς, που σε συνεπαίρνουν. Σου δημιουργούν μία δραματική ψυχική κατάσταση, ακριβώς και μια οργή. Για το πώς ο κόσμος δεν πρέπει να ξαναζήσει κάτι τέτοιο.
Στην Πορεία των Ζωντανών μπαίνοντας στο ΄Αουσβιτς
Πλην όμως, τη μεγαλύτερη κατάπληξη και ταυτόχρονα και οργή ιδιότυπη έζησα, όταν φεύγοντας πια, μετά τη διπλή επίσκεψη που κάναμε στα κρεματόρια, - Είναι δύο ΄Αουσβιτς το ένα απέναντι από το άλλο, και μάλιστα το ένα από τα δύο είχε κτιστεί από τους Πολωνούς και είχε “φιλοξενήσει” ανθρώπους της Αντίστασης, πριν τη Γερμανική Κατοχή. Το βρήκαν έτοιμο οι Γερμανοί και φτιάξαν τους πάνω ορόφους. Αυτά τα μαθαίνει κανείς όταν πάει εκεί....
Πριν φύγουμε λοιπόν είδα τις περίφημες μπρούτζινες πλάκες, τις δυο που υπάρχουν στην είσοδο, όπου αναφέρονται όλες οι ευρωπαϊκές χώρες που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, είχαν ήδη μια έκθεση, μια μουσειακή αναφορά, ένα σημείο μέσα στο ΄Αουσβιτς όπου αποτυπώνονταν οι δικές τους μνήμες, με φωτογραφίες, με ό,τι είχαν υποστεί οι άνθρωποι. Τους οποίους είχαν πάρει από όλη την Ευρώπη. Κυρίως Εβραϊκής καταγωγής, όχι μόνον όμως. Και Ρομά, και ομοφυλόφιλους και αντιστασιακούς και τους είχαν πάει εκεί.
Και έλειπε η Ελλάδα. Αυτό τόνισα από τότε πολλές φορές, γιατί το θεωρώ ντροπιαστικό. Για το Ελληνικό πολιτικό σύστημα. Για το ότι, δεκαετίες μετά, όχι μόνον δεν είχαν φροντίσει να υπάρχει αυτό το ελάχιστο, η τιμητική πλάκα που βάλαμε εμείς, το Μνημείο μάλλον αν θέλετε μπροστά στη Βουλή, στο Περιστύλιο, για τους οκτώ συναδέλφους μας βουλευτές, οι οποίοι ήταν θύματα του ΄Αουσβιτς.
Δεν είχαν κάνει αυτό το ελάχιστο ως υποχρέωση. Δεν μιλάω καν για το ότι δεν υπήρχε Μουσείο στη Θεσσαλονίκη που και γι΄αυτό θα ξεκινήσει η οικοδόμησή του... Δεν είχαν φροντίσει να υπάρχει ένας ελάχιστος εκθεσιακός χώρος μέσα στο ΄Αουσβιτς, για τους δεκάδες χιλιάδες συμπολίτες μας που είχαν βρει εκεί τραγικό θάνατο.
Ως εξαίρεση, σας επαναλαμβάνω, από όλες τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. ΄Ελλειψη μνήμης; ΄Ελλειψη αντανακλαστικών; ΄Ελλειψη ευαισθησιών; Εκατομμύρια άνθρωποι πηγαίνουν κάθε χρόνο απ΄όλη την Ευρώπη. Δεν βλέπαν την Ελλάδα, η οποία έχει, κατ΄αναλογίαν του πληθυσμού της, το μεγαλύτερο ποσοστό απωλειών στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Με 500.000 χιλιάδες νεκρούς, και με 500.000 δια βίου τραυματίες, θύματα των λιμών και γενικότερα. Στα 7 εκατομμύρια πληθυσμού των Ελλήνων τότε. Τολμούμε αναλογικά να συγκρίνουμε αυτό το ποσοστό με τα 20 εκατομμύρια θύματα της Σοβιετικής ΄Ενωσης, στον αντιφασιστικό πόλεμο.
΄Αρα, η ψυχρότητα του πολιτικού συστήματος, - για να ΄μαστε ειλικρινείς, της Δεξιάς, κυρίως, επί δεκαετίες, το ΠΑΣΟΚ μετά την μεταπολίτευση, ως επίγονος της Ενώσεως Κέντρου -. Η ψυχρότητα λοιπόν του πολιτικού συστήματος να μην έχει την ευαισθησία, ώστε να βλέπουν, όχι μόνον οι ΄Ελληνες, αλλά και οι άνθρωποι απ΄όλον τον κόσμο - χίλια άτομα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, να καταλάβετε, ήταν σ΄αυτήν την Πορεία των Ζωντανών - .
Να μην υπάρχει η Ελλάδα στην μπρούντζινη πλάκα, που προφανώς, θα έπρεπε να προηγηθεί, - όπως έχει ήδη γίνει η προσωρινή μόνιμη έκθεση μέσα - , καταπλήσσει αρνητικά. Εν πάσει περιπτώσει, με έξοδα της Ελληνικής Βουλής και με τεράστια προσπάθεια. Και του Εβραϊκού Μουσείου, αλλά και των τεχνικών και των καλλιτεχνών της Ελληνικής Βουλής, μπορώ να πω, έγινε με την επιμέλεια του Γιάννη Μετζικώφ, ήδη έχει γίνει η μεγάλη προσωρινή έκθεση, την οποία επισκέπτεται τη Δευτέρα και ο νυν Πρωθυπουργός, ο κ. Μητσοτάκης. Και με τον κ. Τασούλα, με τον οποίο είμαστε σε επαφή, θα κάνει κι εκείνος ό,τι μπορεί για να γίνει η μονιμότερη στο άλλο σημείο. Στο μπλοκ 18.
Αυτή η Μαρτυρία, ήταν από τις πιο σοβαρές μαρτυρίες αλλά και από τις πιο σοβαρές δουλειές που κάναμε κατά τη διάρκεια της τετράχρονης θητείας μου ως Πρόεδρος της Βουλής."
Πριν το τέλος, βρίσκω τις λέξεις μου επιτέλους να τον ρωτήσω:
Πηγαίνοντας εκεί και συμμετέχοντας σ΄όλο αυτό, ΄με την ιδιότητα αυτή, στην Πορεία των Ζωντανών, στην ένταξη και της Ελλάδας στην πλάκα και στα εγκαίνια της έκθεσης, τι συναισθήματα σας άφησε; Πώς βγήκατε από κει;
΄Ολοι λένε ότι η ιστορία της Ανθρωπότητας είναι διαφορετική πριν και μετά το ΄Αουσβιτς... Θα σου πω το εξής: Και η διαδρομή του καθένα μας, η σκέψη του καθενός από μας που πηγαίνει εκεί, μεταλλάσσεται. Με θετικά μηνύματα. Μια διάθεση αντίστασης, μια διάθεση δημιουργίας για τον άνθρωπο και για την κοινωνία μας, αφού πας εκεί. Δεν είναι μόνο ότι πραγματικά καταβάλλεσαι από την ανθρώπινη τραγωδία, αλλά κι απ΄τον ανθρώπινο κυνισμό και την ανθρωποφαγική διάθεση.
Θα πω κάτι συγκεκριμένο, το οποίο τόνισα και στην ομιλία μου εκεί: Αυτοί οι οποίοι κάνανε αυτά τα εγκλήματα, ενδεχομένως άκουγαν και Βάγκνερ και Μπραμς και Μότσαρτ. ΄Η είχαν μια παιδεία της Γερμανικής σχολής και των άλλων φιλοσοφικών σχολών. ΄Η τους ενδιέφερε να παίρνουν πίνακες από παντού, γιατί τους ενδιέφεραν οι Τέχνες. Δεν μιλάμε γι΄αυτό που ο κόσμος εύκολα ονομάζει “οι θηριωδίες αμόρφωτων και καταπιεσμένων” ή αυτών που έχουν ασύγγνωστη κατάσταση. Δεν πρόκειται περί αυτού.
΄Ηταν μια κυνική ανθρωποθυσία στο όνομα ενός υπέρτερου πολιτισμού.
Δηλαδή, ό,τι χειρότερο μπορεί να διανοηθεί ο άνθρωπος ότι μπορεί να συμβεί."
Αφήσαμε το γραφείο, καθώς πίεζαν χρονικά οι επόμενες υποχρεώσεις και μια σειρά από πράγματα που απαιτούσαν τη φυσική του παρουσία και φροντίδα. Παρ'όλη την πίεση χρόνου όμως, προσφέρθηκε να με πάει ως τη στήλη-μνημείο των Εβραίων βουλευτών θυμάτων του Ολοκαυτώματος, που όπως διασταύρωσα κι από άλλους γνωρίζοντες, αποτελούσε προσωπική του αφοσίωση και έργο.
Του ζήτησα να σταθεί πλάι για τη φωτογραφία. Πάτησα την άσπρη τελεία της κάμερας γεμάτη συγκίνηση, για να σφραγίσω και τη δική μου ιστορική στιγμή, ορόσημο της ζωής μου, που έκλεινε η μέρα. Κλικ.
